Dnia 1.06.2026 w siedzibie Ministerstwa Sprawiedliwości odbyło się seminarium inaugurujące nowy projekt ministerstwa: „Zrozumieć – pomóc. Neuroróżnorodność w czynnościach procesowych”.
„Zrozumieć – pomóc” to zasada, która stanowi myśl przewodnią projektu. Jego celem jest zwiększenie wrażliwości pracowników sądów potrzeby osób z niepełnosprawnościami, w tym osób neuroodmiennych, załatwiających swoje sprawy w placówkach wymiaru sprawiedliwości.
W ramach projektu przygotowano broszury informacyjne dla pracowników sądów oraz informatory dla obywateli, które są dostępne na dedykowanej stronie internetowej www.neuroroznorodnosc.ms.gov.pl/
Presja ma sens – ministerstwo, które słucha
W seminarium inaugurującym wzięli udział przedstawiciele ministerstwa, organizacji pozarządowych oraz samorzecznicy.
„Seminarium potrwa około 2-3 godziny. Nie jest przewidziana możliwość zabrania głosu dla uczestników seminarium” taką odpowiedź otrzymała zaproszona na wydarzenie Agnieszka Paterak znana jako Neuroatypowa, gdy zapytała w jakim charakterze może wziąć udział w seminarium. Po jej interwencji organizatorzy zmienili zdanie.
Cytuję odpowiedź ministerstwa
„Pani wiadomość pokazała nam jednak, że pierwotny, prezentacyjny format inauguracji warto rozwinąć, aby od samego początku otworzyć przestrzeń na bezpośrednią interakcję z uczestnikami.
Pani sugestie były dla nas bardzo ważnym impulsem do działania. W odpowiedzi na ten głos podjęliśmy decyzję o modyfikacji agendy seminarium i włączeniu do niej otwartej sesji pytań oraz odpowiedzi (Q&A). Chcemy, aby głos osób obecnych na sali był słyszalny i stał się integralną częścią tego spotkania.
Bardzo dziękuję za Pani wiadomość – to dla nas naprawdę ważne, że podzieliła się Pani tymi uwagami. Dzięki Pani głosowi udało nam się wyjść z urzędowego schematu i spojrzeć na to wydarzenie inaczej, za co szczerze dziękujemy.”
Dlaczego zamieszczam tu tę odpowiedź? bo ona dobrze oddaje klimat w jakim poprowadzone zostało seminarium oraz cały projekt. Serce rośnie, gdy słucha się o tym, że ministerstwo jest otwarte na dialog, na wysłuchanie ekspertów i samorzeczników. Pozwala to żywić nadzieję, że nowy projekt ministerstwa nie będzie oderwany od rzeczywistości, ale przygotowany wspólnie z osobami, których on dotyczy. Poniżej oryginalne posty Neuroatpowej opisujące sytuację.
Seminarium
Wizyta w sądzie jest trudna i stresująca dla każdego obywatela. Jednak osoby neuroatypowe doświadczają specyficznych trudności sensorycznych, komunikacyjnych i poznawczych, które sprawiają, że ich sytuacja jest jeszcze trudniejsza. Ministerstwo Sprawiedliwości dostrzega ten problem. „W tym projekcie nie chodzi o przywileje, lecz o wyrównanie szans” – podkreślała otwierająca seminarium inauguracyjne Maria Ejchart, podsekretarz stanu Ministerstwa Sprawiedliwości.
Odpowiedzialny za przeprowadzenie projektu Jarosław Konopka zaznaczył, że prawo najlepiej działa, gdy jest zrozumiałe. W projekcie nie chodzi o naginanie czy zmianę przepisów, lecz wprowadzenie dostępności. To nie treść prawa ma się zmienić, lecz sposób rozumienia i postrzegania osób neuroatypowych. Stąd też hasło „zrozumieć – pomóc” wyrażające filozofię projektu. Jest to tym ważniejsze, że osoby neuroodmienne, a zwłaszcza osoby z ADHD charakteryzujące się dużą impulsywnością, często popadają w konflikty z prawem. Osoby w spektrum autyzmu częściej ze względu na swoją prostolinijność, łatwowierność i nieumiejętność odczytania społecznych sygnałów, stają się ofiarami przemocy, oszustw i nadużyć. Osoby neuroodmienne mogą być wzywane w charakterze świadków, a dzieci neuroatypowe biorą udział w procesach przed sądami rodzinnymi.
W panelu dyskusyjnym udział wzięli eksperci: Jarosław Konopka, Izabela Piotrowska, Jan Gawroński i Daria Górniak-Dzioba, którzy podkreślali konieczność współpracy ze środowiskiem osób neuroodmiennych i przywoływali przykłady dobrych praktyk.
Jan Gawroński przedstawił najważniejsze problemy osób neuroatypowych w wymiarze sprawiedliwości, takie jak: nieprzyjazna sensorycznie architektura środowiska sądowego, brak przewidywalności wydarzeń, asymetria informacyjna, mniejsza odporność na stres, która może skutkować trudnościami w odpowiedzi na zadawane pytania. Po stronie pracowników sądu problemem jest błędne interpretowanie zachowań autystycznych, np. brak kontaktu wzrokowego jest mylnie interpretowany jako oznaki kłamstwa. Więcej przykładów można znaleźć w broszurze.
„Prawdziwa dostępność opiera się bowiem na prostych, ale kluczowych zasadach. Należą do nich: jasne wyjaśnienie, co wydarzy się krok po kroku podczas czynności, zapewnienie adekwatnego czasu na odpowiedź oraz umożliwienie obecności osoby wspierającej. Te konkretne zmiany decydują o tym, czy człowiek odczuwa paraliżujący strach, czy też zyskuje poczucie bezpieczeństwa.” przekonuje Sylwia Kowalska z Fundacji Autism Team.
Uczestnicy seminarium otrzymali broszury przeznaczone dla pracowników sądów. Jak słusznie zauważył samorzecznik Marcin Jabłoński wymaga ona jeszcze dopracowania i poprawienia literówek.
Ważnym punktem dyskusji był temat „Standardów w Obronie Godności” opracowanych przez Fundację PROBARE. To zestaw wytycznych i dobrych praktyk, które pokazują, jak w praktyce chronić podmiotowość oraz godność każdego uczestnika postępowania
Obecni na seminarium rodzice postulowali zadbanie o wysoką jakość szkoleń. Maciej Ryszawy, samorzecznik z inicjatywy Nasz Rzecznik, zwrócił uwagę, że choć ważne są szkolenia i materiały oraz deklaracje – najważniejszy jest czynnik ludzki.
Izabela Machnica z Fundacji AleKlasa zaproponowała korzystanie z symbolu żółtego słonecznika – znany i już stosowany (głównie na lotniskach )znak mógłby być prostym i czytelnym sygnałem dla pracowników sądów. (więcej o żółtym słoneczniku piszę tutaj)
Co przygotowało ministerstwo?
Jak podkreślał szef projektu Jarosław Konopka – nie chodzi o rewolucję w wymiarze sprawiedliwości, a raczej o ewolucję – stopniową zmianę postrzegania i rozumienia osób neuroróżnorodnych. Zamiast ustaw i rozporządzeń, wymagających długiego procesu legislacyjnego, ministerstwo proponuje proste, ale konkretne działania takie jak: broszura informacyjna i szkolenia dla pracowników sądów. Szkolenia te mają objąć nie tylko sędziów i prokuratorów, ale także pracowników obsługi i ochrony.
W przygotowanych materiałach dla pracowników sądu znajdują się:
- karta dobrych praktyk,
- przykłady najczęściej popełnianych błędów,
- przykłady dialogów sądowych,
- krótki słowniczek pojęć.
Materiały mają wspierać codzienną pracę, podpowiadać jak zadawać pytania, jak reagować na silne emocje, jak upraszczać przekaz, nie tracąc przy tym merytorycznej treści. Chodzi o drobne zmiany w sposobie komunikacji, które mogą radykalnie zmienić poziom napięcia po obu stronach.
Przygotowano także poradnik dla obywatela, który podpowiada:
- jak się przygotować do wizyty w sądzie,
- co ze sobą zabrać,
- jak przebiega rozprawa sądowa,
- a nawet jak się ubrać.
Dla osób neuroatypowych odpowiednie przygotowanie jest ważne i pomaga obniżyć poziom stresu.
Ministerstwo przypomina także o możliwości złożenia wniosku o zapewnienie dostępności.
Można w nim prosić przykładowo o:
- obecność osoby wspierającej / asystenta OzN,
- zapewnienie tłumacza Polskiego Języka Migowego,
- zapewnienie systemu wspomagającego słyszenie – pętla indukcyjna,
- przygotowanie dokumentów w powiększonym druku.
Wniosek należy złożyć na specjalnym druku, który dostępny jest w biurze obsługi interesantów danego sądu, na stronie internetowej sądu lub u pracownika ds. dostępności. Sąd ma 14 dni na realizację wniosku, dlatego należy go złożyć z odpowiednim wyprzedzeniem.
Wszystkie materiały przygotowane w ramach projektu „Zrozumieć pomóc” dostępne są na dedykowanej mu rządowej stronie www.neuroroznorodnosc.ms.gov.pl
Serdecznie dziękuję za zaproszenie i możliwość udziału w tym ważnym wydarzeniu. Jak wielu uczestników mam wrażenie, że zaczyna się coś ważnego!
fot. ms.gov.pl Paweł Mazurek
uczestnicy panelu dyskusyjnego, zdjęcie własne