Dnia 1.06.2026 w siedzibie Ministerstwa Sprawiedliwości odbyło się seminarium inaugurujące nowy projekt ministerstwa: „Zrozumieć – pomóc. Neuroróżnorodność w czynnościach procesowych”.
„Zrozumieć – pomóc” to zasada, która stanowi myśl przewodnią projektu. Jego celem jest zwiększenie wrażliwości pracowników sądów potrzeby osób z niepełnosprawnościami, w tym osób neuroodmiennych, załatwiających swoje sprawy w placówkach wymiaru sprawiedliwości.
W ramach projektu przygotowano broszury informacyjne dla pracowników sądów oraz informatory dla obywateli, które są dostępne na dedykowanej stronie internetowej www.neuroroznorodnosc.ms.gov.pl/
Presja ma sens – ministerstwo, które słucha
W seminarium inaugurującym wzięli udział przedstawiciele ministerstwa, organizacji pozarządowych oraz samorzecznicy.
„Seminarium potrwa około 2-3 godziny. Nie jest przewidziana możliwość zabrania głosu dla uczestników seminarium” taką odpowiedź otrzymała zaproszona na wydarzenie Agnieszka Paterak znana jako Neuroatypowa, gdy zapytała w jakim charakterze może wziąć udział w seminarium. Po jej interwencji organizatorzy zmienili zdanie.
Cytuję odpowiedź ministerstwa
„Pani wiadomość pokazała nam jednak, że pierwotny, prezentacyjny format inauguracji warto rozwinąć, aby od samego początku otworzyć przestrzeń na bezpośrednią interakcję z uczestnikami.
Pani sugestie były dla nas bardzo ważnym impulsem do działania. W odpowiedzi na ten głos podjęliśmy decyzję o modyfikacji agendy seminarium i włączeniu do niej otwartej sesji pytań oraz odpowiedzi (Q&A). Chcemy, aby głos osób obecnych na sali był słyszalny i stał się integralną częścią tego spotkania.
Bardzo dziękuję za Pani wiadomość – to dla nas naprawdę ważne, że podzieliła się Pani tymi uwagami. Dzięki Pani głosowi udało nam się wyjść z urzędowego schematu i spojrzeć na to wydarzenie inaczej, za co szczerze dziękujemy.”
Dlaczego zamieszczam tu tę odpowiedź? bo ona dobrze oddaje klimat w jakim poprowadzone zostało seminarium oraz cały projekt. Serce rośnie, gdy słucha się o tym, że ministerstwo jest otwarte na dialog, na wysłuchanie ekspertów i samorzeczników. Pozwala to żywić nadzieję, że nowy projekt ministerstwa nie będzie oderwany od rzeczywistości, ale przygotowany wspólnie z osobami, których on dotyczy. Poniżej oryginalne posty Neuroatpowej opisujące sytuację.
Seminarium
Wizyta w sądzie jest trudna i stresująca dla każdego obywatela. Jednak osoby neuroatypowe doświadczają specyficznych trudności sensorycznych, komunikacyjnych i poznawczych, które sprawiają, że ich sytuacja jest jeszcze trudniejsza. Ministerstwo Sprawiedliwości dostrzega ten problem. „W tym projekcie nie chodzi o przywileje, lecz o wyrównanie szans. Dostępność nie jest dodatkiem do systemu wymiaru sprawiedliwości, jest jego integralną częścią. Bez niej nie ma po prostu sprawiedliwego wymiaru sprawiedliwości” –podkreślała otwierająca seminarium inauguracyjne Maria Ejchart, podsekretarz stanu Ministerstwa Sprawiedliwości.
Odpowiedzialny za przeprowadzenie projektu Jarosław Konopka (Zastępca Dyrektora Departamentu Kadr i Organizacji Sądów Powszechnych i Wojskowych w Ministerstwie Sprawiedliwości) zaznaczył, że prawo najlepiej działa, gdy jest zrozumiałe. W projekcie nie chodzi o naginanie czy zmianę przepisów, lecz wprowadzenie dostępności. To nie treść prawa ma się zmienić, lecz sposób rozumienia i postrzegania osób neuroatypowych. Stąd też hasło „zrozumieć – pomóc” wyrażające filozofię projektu. Jest to tym ważniejsze, że osoby neuroodmienne, a zwłaszcza osoby z ADHD charakteryzujące się dużą impulsywnością, często popadają w konflikty z prawem. Osoby w spektrum autyzmu częściej ze względu na swoją prostolinijność, łatwowierność i nieumiejętność odczytania społecznych sygnałów, stają się ofiarami przemocy, oszustw i nadużyć. Osoby neuroodmienne mogą być wzywane w charakterze świadków, a dzieci neuroatypowe biorą udział w procesach przed sądami rodzinnymi.
W panelu dyskusyjnym udział wzięli eksperci: Jarosław Konopka, Izabela Piotrowska, Jan Gawroński i Daria Górniak-Dzioba, którzy podkreślali konieczność współpracy ze środowiskiem osób neuroodmiennych i przywoływali przykłady dobrych praktyk.
Jan Gawroński przedstawił najważniejsze problemy osób neuroatypowych w wymiarze sprawiedliwości, takie jak: nieprzyjazna sensorycznie architektura środowiska sądowego, brak przewidywalności wydarzeń, asymetria informacyjna, mniejsza odporność na stres, która może skutkować trudnościami w odpowiedzi na zadawane pytania. Po stronie pracowników sądu problemem jest błędne interpretowanie zachowań autystycznych, np. brak kontaktu wzrokowego jest mylnie interpretowany jako oznaki kłamstwa. Więcej przykładów można znaleźć w broszurze.
„Prawdziwa dostępność opiera się bowiem na prostych, ale kluczowych zasadach. Należą do nich: jasne wyjaśnienie, co wydarzy się krok po kroku podczas czynności, zapewnienie adekwatnego czasu na odpowiedź oraz umożliwienie obecności osoby wspierającej. Te konkretne zmiany decydują o tym, czy człowiek odczuwa paraliżujący strach, czy też zyskuje poczucie bezpieczeństwa.” przekonuje Sylwia Kowalska z Fundacji Autism Team.
Uczestnicy seminarium otrzymali broszury przeznaczone dla pracowników sądów. Jak słusznie zauważył samorzecznik Marcin Jabłoński wymaga ona jeszcze dopracowania i poprawienia literówek.
Ważnym punktem dyskusji był temat „Standardów w Obronie Godności” opracowanych przez Fundację PROBARE. To zestaw wytycznych i dobrych praktyk, które pokazują, jak w praktyce chronić podmiotowość oraz godność każdego uczestnika postępowania
Obecni na seminarium rodzice postulowali zadbanie o wysoką jakość szkoleń. Maciej Ryszawy, samorzecznik z inicjatywy Nasz Rzecznik, zwrócił uwagę, że choć ważne są szkolenia i materiały oraz deklaracje – najważniejszy jest czynnik ludzki.
Izabela Machnica z Fundacji AleKlasa zaproponowała korzystanie z symbolu żółtego słonecznika – znany i już stosowany (głównie na lotniskach )znak mógłby być prostym i czytelnym sygnałem dla pracowników sądów. (więcej o żółtym słoneczniku piszę tutaj)
Co przygotowało ministerstwo?
Jak podkreślał szef projektu Jarosław Konopka – nie chodzi o rewolucję w wymiarze sprawiedliwości, a raczej o ewolucję – stopniową zmianę postrzegania i rozumienia osób neuroróżnorodnych. Zamiast ustaw i rozporządzeń, wymagających długiego procesu legislacyjnego, ministerstwo proponuje proste, ale konkretne działania takie jak: broszura informacyjna i szkolenia dla pracowników sądów. Szkolenia te mają objąć nie tylko sędziów i prokuratorów, ale także pracowników obsługi i ochrony.
W przygotowanych materiałach dla pracowników sądu znajdują się:
- karta dobrych praktyk,
- przykłady najczęściej popełnianych błędów,
- przykłady dialogów sądowych,
- krótki słowniczek pojęć.
Materiały mają wspierać codzienną pracę, podpowiadać jak zadawać pytania, jak reagować na silne emocje, jak upraszczać przekaz, nie tracąc przy tym merytorycznej treści. Chodzi o drobne zmiany w sposobie komunikacji, które mogą radykalnie zmienić poziom napięcia po obu stronach.
Przygotowano także poradnik dla obywatela, który podpowiada:
- jak się przygotować do wizyty w sądzie,
- co ze sobą zabrać,
- jak przebiega rozprawa sądowa,
- a nawet jak się ubrać.
Dla osób neuroatypowych odpowiednie przygotowanie jest ważne i pomaga obniżyć poziom stresu.
Ministerstwo przypomina także o możliwości złożenia wniosku o zapewnienie dostępności.
Można w nim prosić przykładowo o:
- obecność osoby wspierającej / asystenta OzN,
- zapewnienie tłumacza Polskiego Języka Migowego,
- zapewnienie systemu wspomagającego słyszenie – pętla indukcyjna,
- przygotowanie dokumentów w powiększonym druku.
Wniosek należy złożyć na specjalnym druku, który dostępny jest w biurze obsługi interesantów danego sądu, na stronie internetowej sądu lub u pracownika ds. dostępności. Sąd ma 14 dni na realizację wniosku, dlatego należy go złożyć z odpowiednim wyprzedzeniem.
Wszystkie materiały przygotowane w ramach projektu „Zrozumieć pomóc” dostępne są na dedykowanej mu rządowej stronie www.neuroroznorodnosc.ms.gov.pl
Serdecznie dziękuję za zaproszenie i możliwość udziału w tym ważnym wydarzeniu. Jak wielu uczestników mam wrażenie, że zaczyna się coś ważnego!
Zapraszam także do przeczytania relacji Ministerstwa – Dostępny wymiar sprawiedliwości zaczyna się od zrozumienia potrzeb innych osób
fot. ms.gov.pl Paweł Mazurek
uczestnicy panelu dyskusyjnego, zdjęcie własne